Staða krónunnar frá 2001
Frá árinu 2001 hefur verið gerð tilraun hér landi með flotgengisstefnu þar sem Seðlabanka Íslands hefur verið ætlað að stuðla að stöðugu verðlagi með svokölluðu verðbólgumarkmiði. Seðlabankinn hefur þannig getað breytt vöxtum eða breytt bindiskyldu til þess að draga úr sveiflum efnahagslífsins en gengisbreytingar geta í sumum tilfellum hjálpað hagkerfinu að ná jafnvægi í kjölfar breytinga á framboði og eftirspurn. Þessi sveigjanleiki sem kerfið býður uppá hefur hins vegar verið undirrót óstöðugleika frekar en stöðugleika því miklar gengissveiflur hafa gert rekstur fyrirtækja vandkvæðum bundinn. Háir stýrivextir hafa skert rekstrarumhverfi fyrirtækja í samanburði við samkeppnisaðila á Evrópska efnahagssvæðinu. Hátt vaxtastig hefur kallað á aukið innflæði erlends fjármagns sem hefur aukið á eignaverðbólur, viðskiptahalla og í raun lokað peningamálastjórnina inni í vítahring hárra vaxta, hás gengis, vaxtamunarviðskipta og vaxandi verðbólgu m.a. vegna þess að vaxtahækkanir hafa ekki dugað til þess að slá á innlenda eftirspurn þótt þær hafi haft umtalsverð áhrif á gengi krónunnar. Fljótandi króna hefur þess vegna skert hag heimila og fyrirtækja og færa má góð rök fyrir því að sveigjanleiki þess að vera með eigin gjaldmiðil sé of dýru verði keyptur.
Í stuttu máli hefur þessi stefna beðið skipbrot því ekki hefur tekist á níu ára tímabili að uppfylla markmið Seðlabankans um 2,5% verðbólgumarkmið nema í tæpt ár á þessum tíma nánar tiltekið á árinu 2003.
Evran og evrusvæðið
Frá 1. Janúar 1999 hefur Evrópski Seðlabankinn verið ábyrgur fyrir peningamálastefnu evrusvæðisins svokallaða. Tilfærslan frá seðlabönkum 11 aðildarríkja var fyrsta skrefið í upptöku evrunnar sameiginlegs gjaldmiðils fyrir Evrópusambandið. Upphaflegu evruríkin voru, Þýskaland, Frakkland, Ítalía, Belgía, Holland, Lúxemborg, Spánn, Portúgal, Finnland, Austurríki og Írland. Bretar, svíar og danir ákváðu að standa utan við upptöku Evru en danri eru í svokölluðu ERM II kerfi og þannig tengdir gengi evrunnar með það að markmiði að danska krónan sveiflist ekki meira en 2,25% frá gengi evrunnar. Evran sjálf fór í umferð árið 20001. Síðan þá hafa fleiri ríki sambandsins tekið upp evruna. Grikkland bættist í hópinn árið 2001, Slóvenía 2007, Malta og Kýpur 2008 og Slóvakía 2009. Til að geta tekið upp evruna þurfa ríkin að uppfylla svokölluð Maastricht- skilyrði um lága verðbólga, lága vexti, lítinn halli á fjárlögum og hófleg skuldsetning ríkissjóðs. Nokkru ríki hafa verið að banka á dyrnar með upptöku evru og ber þar helst að nefna Eystrasaltsríkin en þeim hefur ekki ennþá tekist að uppfylla þau skilyrði sem kveðið er á um. Þau eru hins vegar öll í ERM II kerfinu og með sveiflujöfnun uppá 15% miðað við gengi evrunar. Ekki þarf að fara mörgum orðum um að vextir, verðbólga og gengisstöðugleiki er mun meiri á evrusvæðinu heldur en í þeim ríkjum Evrópusambandsins sem ekki hafa tekið upp evruna.
Í ljósi þess að sjálfstæð gjadldmiðilsstefna Íslands hefur beðið slíkt skipbrot að ekki verður lengur við unað er rétt að huga þeim möguleikum sem gætu verið í stöðunni fyrir Ísland í gjaldmiðilsmálum. Í þessu sambandi hefur helst verið rætt um tvo kosti þ.e. að taka evruna upp einhliða eða í gegnum Evrópusambandsaðild.
Einhliða upptaka Evru
Flestir hagfræðingar hafa bent á að ef taka á upp einhliða annan gjaldmiðil á Íslandi þá liggi beinast við að taka upp evru vegna hagsmuna og viðskipta okkar við Evrusvæðið. Krónan væri þá tekin úr umferð og við einhliða upptöku nálgast vextir, verðlag og verðbólga það sem gegnru og gerist á evrusvæðinu. Bent hefur verið á að einn af kostunum við þessa leið sé sá að hægt er að framkvæma hana á mjög skömmum tíma eða jafnvel einum til tveimur mánuðum og ekki þurfi samþykki Evrópusambandsins. Þetta hefur t.d.. verið gert í Svartfjallalandi en það ríki hefur nú sótt um aðild að Evrópusambandinu.
Helstu óskostir þessarar leiðar eru að íslenskir bankar myndu ekki njóta stuðnings seðlabanka Evrópu. Hagfræðignar hafa bent á að lausafjárvandamál gætu þess vegna orðið þeim að falli eins og gerðist með bankana okkar sl. haust. Þannig ef Íslendingar misstu traust á innlendum bönkum og vildu færa innstæður sínar í erlenda banka þá myndu þeir innlendu fljótt lenda í lausafjárerfiðleikum og riða til falls. Í annan stað hefur verið bent á að þetta væri gert í andstöðu við Evrópusambandið. Seðlabankastjóri evrópska seðlabankans (ECB) hefur ásamt stækkunarstjóra sambandsins varað við að þessi leið verði farin. Alls óvíst er hverjar afleiðingar einhliða upptöku væru þegar kæmi að samningum um inngöngu í Evrópusambandið.
Að mati samtaka Iðnaðarins er evra í tengslum við aðild að Evrópusambandinu betri kostur en einhliða upptaka evru, ástæðam er einfaldlega sú að upptaka evru innan sambandsins nyti stuðnings seðlabanka Evrópu og íslenskir viðskiptabankar og þar með íslenskt atvinnulíf hefði þá sterkari bakhjarl og jafnframt sem umgjörð peningamála yrði traustari.
Gjaldmiðill fyrir Ísland
Upptaka evru með Evrópusambandsaðild er besti kostur í gjaldmiðilsmálum til framtíðar að mati Samtaka Iðnaðarins. Það er hins vegar ljóst að upptaka evru með aðild að Evrópusambandinu er langhlaup en ekki spretthlaup og kallar á agaða hagstjórn hér á landi næstu árin. Það má telja raunhæft að Ísland geti uppfyllt svokölluð Maastricht- skilyrði fyrir upptöku evru á 4 til 6 árum. Áður en til hennar kemur þá mun okkur bjóðast aðstoð evrópska seðlabankans við að halda gengi krónunnar stöðugu í svokölluðu fordyri evrunnar (ERM II). Upptaka evru verður síðan möguleg eftir að landið er búið að vera í ERM II í tvö ár ef Maastricht skilyrðum er fullnægt (lág verðbólga, lágir vextir, lítill halli á fjárlögum og hófleg skuldsetning ríkissjóðs). Þessi reynslutími er einnig gagnlegur atvinnulífinu og heimilunum vegna þess að hann gefur tækifæri til þess að kynnast fastgengiskerfi.
Kostir þess að taka upp evruna eru ótvíðræðir að mati samtakanna og eru helstu kostir tíundaðir hér að neðan:
· auka samkeppni á vörumarkaði og draga þannig úr þeim vanda sem stafar af innlendri fákeppni
· auðvelda innlendum fyrirtækjum að festa sig í sessi á Evrópumarkaði sem gerir þau samkeppnishæf á heimsmarkaði
· gera verðsamanburð auðveldari á milli landa sem ætti að stuðla að lækkuðu vöruverði
· draga úr gengissveiflum gagnvart helstu viðskiptalöndum (evrusvæðið telur um helming útflutnings og innflutnings)
· örva viðskipti og fjárfestingu erlendra aðila í íslenskum fyrirtækjum
Þrátt fyrir ótvíðræða kosti samningsins um Evrópska efnahagssvæðið þá hefur samningurinn ekki eflt viðskipti Íslands við ríki Evrópusambandið að neinu marki. Viðskipti á milli evruríkjanna fimmtán hafa hins vegar aukist til muna eftir upptöku evrunnar árið 1999. Upptaka evru á Íslandi mun því líklega verða til þess að viðskipti við Evrópu vaxi sem mun koma innlendum atvinnuvegum vel.
Helsta vandamálið við það að taka um evru hér á landi í gegnum Evrópusambandsaðild er að ekki verður hægt að fella gengið líkt og hægt hefur verið með krónuna. Í uppsveiflu hækkar yfirleitt innlent verðlag sem og laun sem hefur áhrif á samkeppnishæfi atvinnulífsins. Þegar uppsveiflunni lýkur þá gæti raungengi haldist áfram hátt sem myndi gera rekstur fyrirtækja erfiðan. Eina leiðin til að bregðast við því fyrir fyrirtækin er að lækka laun eða fækka starfsfólki og þá er mikilvægt að auka sveigjanleika launa sem mest í aðdraganda upptöku evru til þess að koma í veg fyrir að möguleg neikvæð áhrif á vinnumarkaði.
