EES

European Economic Area – Evrópska Efnahagssvæðið - EES

Samningurinn um Evrópska Efnahagssvæðið er langmikilvægasti milliríkjasamningur sem Ísland á aðild að og hefur haft víðtæk áhrif á íslenskt atvinnulíf og samfélag.

Rökrétt framhald

Samtök iðnaðarins börðust fyrir aðild Íslands að ESS-samningnum sem þau töldu eðlilegt og rökrétt framhald af aðildinni að EFTA og nauðsynlegt skref í frekari þátttöku Íslands í samstarfi Evrópuþjóða. Með aðild að EES myndi samkeppnisstaða íslensks iðnaðar batna, sambærilegar leikreglur giltu hér og hjá keppinautunum og fleiri greinar atvinnulífs yrðu að lúta lögmálum samkeppninnar á opnum sameiginlegum markaði.

Stakkaskipti

EES-samningurinn tók gildi 1. janúar 1994 og hefur starfsumhverfi íslenskra fyrirtækja og uppbygging atvinnulífsins tekið stakkaskiptum á þessum árum og má án nokkurs efa rekja stærstan hluta þess til beinna og óbeinna áhrifa EES-samningsins. Þar ræður úrslitum fjórfrelsið svokallaða sem samningurinn byggir á.

Gildissvið  og uppbygging

Samningurinn hefur að markmiði svo vitnað sé í samninginn sjálfann; „... að stuðla að stöðugri og jafnri eflingu viðskipta- og efnahagstengsla samningsaðila við sömu samkeppnisskilyrði og eftir sömu reglum með það fyrir augum að mynda einsleitt Evrópskt efnahagssvæði ... “ Samningurinn tekur til svokallaðs fjórfrelsis. Í því felast frjáls vöruviðskipti, frjáls för vinnuafls, frjálsir fjármagnsflutningar og frjáls þjónustuviðskipti. Í reynd þýðir þetta að vettvangur atvinnustarfseminnar er ekki lengur bundinn við staðbundna heimamarkaði heldur er allur EES markaðurinn undir og þar eiga allir að sitja við samaborð hvað leikreglur snertir. Frá þessu eru tvær veigamiklar undantekningar sem eru landbúnaður og sjávarútvegur.

EES samningurinn er tveggja stoða, annars vegar eru EFTA ríkin þrjú og hins vegar ESB ríkin 27 talsins. Samningurinn gerir ráð fyrir að á samningssviðinu sé einsleitni þ.e. að ekki skipti máli í hvaða landi tiltekin atvik verða, um þau gildi sömu reglur og þeim verði framfylgt með sama hætti. Til þess að reyna að tryggja þetta var það hluti af samningsnum að EFTA/EES ríkin settu upp eigin stofnanir sem er ætlað að endurspegla hliðstætt kerfi ESB megin, a.m.k. að hluta, sem eru Ráðherraráðið, Evrópudómstólinn og framkvæmdastjórnin. Samsvarandi EFTA-stofnanir eru fastanefnd EFTA, EFTA-dómstóllinn og eftirlitsstofnun EFTA.

Innleiðing nýrra reglna

Sökum þess hve víðtækur EES samningurinn er hefur þurft að leiða  í íslensk lög fjölda nýrra ákvæða og breyta öðrum. Þá er samningurinn þeirrar náttúru að breyti ESB sínum reglun á samningssviðinu leiðir það til þess að EFTA ríkin í EES stoð samningsins verða að breyta sínum eigin reglum til samræmis. Þetta er skýringin á því að stöðugt er verið að taka upp reglur frá Brussel, reglur sem Íslendingar hafa lítil áhrif á. Við gerð samningsins fól hann í sér um 500 svokallaðar gerðir, sem eru tilskipanir og reglugerðir, en í dag eru þessar gerðir sem samningurinn tekur til orðnar vel yfir 5.000.

Það er mikilvægt að þetta sé gert rétt og það svigrúm sem reglurnar gera ráð fyrir sé nýtt íslenskum hagsmunum til framdráttar.

Gallar EES samningsins

Samtök iðnaðarins eru þeirrar skoðunar að EES samningurinn hafi verið til góðs og leitt til mikilla framfara. Hann dugi hins vegar ekki lengur. Betra sé að halda lengra á braut samvinnu Íslands við aðrar Evrópuþjóðir á vettvangi ESB.

Ástæður þessa er nokkrar en þessar helstar:

einsleitni milli EES og ESB er ekki lengur tryggð vegna örra breytinga á viðfangsefnum ESB
nauðsynlegt er að taka upp evru í stað krónu
Ísland er áhrifalítið við undirbúning og setningu reglna sem öðlast gildi á Íslandi
Til lengri tíma litið leiða þessir gallar til þess að efnahagsskilyrði verða óstöðugri, samkeppnisstaðan sveiflukenndari, erlendar fjárfestingar minni og lífskjör lakari en ella.

Útilokað er að bæta úr þessum göllum með því að endurskoða EES samninginn. Til þess er enginn pólitískur vilji af hálfu ESB. Eina leiðin sem er fær til þess að Ísland og íslenskt atvinnulíf njóti jafnstöðu í samfélagi Evrópuþjóða er að ganga í ESB.